Tomaat in de hoofdrol verrassende feiten van keuken tot giftige familie

De tomaat behoort tot ingrediënten waar mensen óf dol op zijn, óf liever met een boog omheen lopen. Voor de één is hij onmisbaar in sauzen, salsa, op pizza en in een burger, voor de ander is hij als nachtschade lastig door gevoeligheid van het lichaam, aften of ontstekingsreacties. De verwarring rond tomaten wordt bovendien gevoed door hun stamboom. Botanisch zijn ze verwant aan planten met de reputatie van gevaarlijke gifstoffen, en tegelijk vallen ze volgens definities onder vruchten die theoretisch zo in de fruitschaal zouden kunnen liggen. Juist die tweespalt maakt de tomaat zo’n fascinerend onderwerp.

De eerste wilde tomaten verschenen in Zuid-Amerika lang vóór de mens

Genetisch onderzoek wijst erop dat kleine wilde tomaatjes ter grootte van kersen al zo’n 80.000 jaar geleden bestonden. Dat waren geen geteelde planten, maar eerder een natuurlijke ontwikkeling in het landschap van het huidige noordwesten van Zuid-Amerika. De teelt door mensen kwam veel later, ongeveer 7.000 jaar geleden, toen men kleinere vruchten van de voorouders van de huidige rassen doelgericht begon te selecteren. Over het exacte land van herkomst wordt gediscussieerd; meestal worden Peru of Ecuador genoemd, maar het continent staat vast. Van daaruit verspreidden tomaten zich geleidelijk over de rest van de wereld.

Duizenden rassen en meer kleuren dan alleen rood

Het aantal tomatenrassen is indrukwekkend. Voorzichtige schattingen spreken van meer dan 10.000, andere benaderingen noemen zelfs nog vele tienduizenden extra. In de praktijk worden rassen vaak gegroepeerd in enkele basistypen, zoals pruimtomaten voor sauzen, grote vleestomaten, kleine cherrytomaten, de gewone ronde types en opvallend gevormde coeur de boeuf-achtige (hartvormige) tomaten. Naast de vormen vallen ook de kleuren op. In de winkel overheerst rood, maar er zijn ook gele, groene, paarse, gestreepte of gevlekte varianten, die verschillen in smaak en gebruik.

Tomaten worden zelfs in de ruimte geteeld en dat is ook op aarde nuttig

Proeven met planten in de ruimte zijn niet nieuw; zaden gingen al in de tweede helft van de 20e eeuw mee de baan om de aarde in. Sinds de jaren 80 proberen wetenschappers planten echt onder ruimte-omstandigheden te telen om te testen hoe voedselgewassen zich gedragen tijdens lange missies. Educatieve projecten zoals Tomatosphere brachten het onderwerp dichter bij kinderen en scholen via zaden die aan het ruimteklimaat werden blootgesteld. Moderne experimenten lieten vervolgens zien dat tomaten daadwerkelijk in de ruimte kunnen worden geteeld, wat helpt bij het plannen van zelfvoorziening voor bemanningen. Daarnaast worden inzichten ook op aarde benut, bijvoorbeeld bij het zoeken naar manieren om plantenteelt in therapeutische programma’s in te zetten.

Hoeveel tomaten je eet hangt af van wat je als tomaat meetelt

De gemiddelde consumptie in de VS wordt vaak genoemd als rond de twintig pond tomaten per persoon per jaar, maar zulke cijfers kunnen vertekenen afhankelijk van of alleen verse tomaten worden meegerekend, of ook verwerkte producten. Een groot deel van de consumptie komt namelijk uit blik en industrieel verwerkte tomaten. Pizza en pastasauzen spelen een grote rol, waardoor tomaat mensen vaker bereikt als puree, ketchup en saus dan als verse vrucht uit de tuin.

De tomaat kan bijna overal aan de stengel wortels maken

Tomaten hebben een opmerkelijk vermogen om wortelaanzetten op de stengel en soms ook op andere plantendelen te vormen. Deze kleine uitgroeisels, zogeheten adventiefwortels, maken vermeerderen via stekken eenvoudig. Tegelijk kunnen ze als noodoplossing dienen wanneer de plant stress ervaart, bijvoorbeeld bij te natte omstandigheden. Als de hoofdwortels lijden onder te veel vocht, kan de tomaat proberen hogerop nieuwe wortels te vormen om de overlevingskans te vergroten.

Een recordtomatenboom trekt bezoekers in Epcot

In pretparken verwacht je meestal attracties, maar in Epcot in Walt Disney World is ook een landbouwproject een publiekstrekker. In het gedeelte dat aan plantenteelt is gewijd, verscheen een gigantische tomatenboom die in één jaar tijd meer dan 32.000 tomaten produceerde. Het is niet alleen een curiositeit; een deel van de oogst wordt ook gebruikt in de horeca op het terrein. Voor bezoekers is het interessant hoe zulke projecten onderzoek, teelt en echte voedseltoepassing met elkaar verbinden.

Het gooien met bedorven eten naar acteurs heeft een lange geschiedenis

Lang vóór moderne filmrecensies bestond er een directe manier om ontevredenheid te tonen. Toeschouwers gooiden vroeger soms naar performers wat ze voorhanden hadden, typisch overrijp fruit en groente. De traditie wordt ook in verband gebracht met het elizabethaans theater, waar het publiek sterk verschilde naar sociale status en reacties hard konden zijn. Het bleef echter niet bij theater; uitbarstingen van ongenoegen in de vorm van voedselgooien kwamen ook in politieke contexten voor, alleen vlogen er soms andere groenten dan tomaten.

Europeanen waren bang voor tomaten door vergiftiging via servies

In de 18e eeuw raakte in Europa het idee verspreid dat tomaten giftig waren. Paradoxaal genoeg lag dat vaak niet aan de plant zelf, maar aan het servies. De zuurgraad van tomaten kon reageren met materialen die in welgestelde huishoudens werden gebruikt, met name servies met lood. Dat loogde vervolgens uit in het eten en veroorzaakte vergiftigingen, die men juist aan tomaten toeschreef. Daaruit ontstonden ook spottende of waarschuwende bijnamen die tomaten op één lijn zetten met gevaarlijk sprookjesfruit.

De Spaanse La Tomatina verandert straten in een tomatenslagveld

Wat ooit diende als uiting van afkeuring, is tegenwoordig in een deel van Spanje een vrijwillig feest. In het stadje Buñol bij Valencia vindt elk jaar op de laatste woensdag van augustus het festival La Tomatina plaats, waarbij mensen uit de hele wereld elkaar bewust bestoken met tomaten. De deelname is inmiddels beperkt, maar toch gaan er tijdens het evenement tientallen tot honderden tonnen vruchten doorheen. Naast het gevecht zijn er randactiviteiten, optochten en culinaire evenementen, waardoor het festival een uitgesproken symbool van de lokale cultuur is.

Botanisch is de tomaat een bes, juridisch werd hij ooit als groente gezien

In de plantkunde geldt de tomaat als een bes, omdat hij ontstaat uit het vruchtbeginsel van de bloem en zaden bevat die in het vruchtvlees zijn ingesloten. In dezelfde categorie vallen ook andere vruchten die in de keuken vaak als groente worden behandeld. Toch wordt de tomaat in het dagelijks leven vooral in hartige gerechten gebruikt en daarom als groente gezien. Die logica werd ooit bevestigd in een rechtszaak in de VS, waar vanwege invoerheffingen werd beslist dat de tomaat voor belastingdoeleinden als groente zou tellen, omdat het publiek en de gastronomie hem zo behandelen.

In de 16e eeuw werd de tomaat met de mandragora in verband gebracht

De tomaat behoort tot de nachtschadefamilie, waar ook de mandragora onder valt, een plant omgeven door verhalen over magie, geneeskracht en gevaar. In de 16e eeuw kwam een invloedrijke botanicus tot de conclusie dat de tomaat niet alleen een nachtschade was, maar ook bij de mandragora’s kon worden ingedeeld. Daardoor kreeg hij in de ogen van mensen een dubbelzinnige uitstraling: tegelijk verleidelijk en beangstigend. Pas later werd geleidelijk duidelijk dat niet alle nachtschades dodelijk gevaarlijk zijn, en veroverden tomaten en aardappelen hun plek op tafel.

Tomaten werden vroeger vooral als sierplant gekweekt

Omdat mensen lange tijd bang waren om tomaten te eten, belandden ze vaak in borders als sierplant. Daarbij hebben ze ook een decoratieve waarde: ze bloeien met kleine gele bloemen en de vruchten zijn opvallend en kleurrijk. In sommige delen van Europa kregen ze bijnamen als paradijsappel of liefdesappel, wat het romantiserende beeld van toen over deze bijzondere plant weerspiegelt. Gaandeweg verschenen er echter moedige koks en huishoudens die tomaten gingen verhitten en in gerechten toepasten. Met groeiende ervaring en de verspreiding van recepten veranderde een sierlijke curiositeit in een van de belangrijkste ingrediënten van de moderne keuken.

De tomaat is een voorbeeld van een gewas dat laveerde tussen angst, mythen en wetenschap, voordat het definitief zijn weg vond naar het dagelijkse menu.

Bron: Foodie, The Spruce, Pestrazahrada.cz