Dlaczego z polskich ogrodów znika drzewo, które przetrwa pokolenia i wyżywi całą rodzinę

Orzech włoski należy do drzew, które przez stulecia były stałym elementem większych ogrodów i zagród. Ceniono go przede wszystkim za smaczne jądra o wysokiej zawartości tłuszczów, białka i ważnych składników mineralnych. Dawniej stanowił pewne źródło pożywnych plonów, a dziś dodatkowo przyciąga urodą, długowiecznością i szerokim zastosowaniem w domu.

Na naszych ziemiach orzech włoski występuje od bardzo dawna, jednak jego celowa uprawa wyraźniej rozpowszechniła się zwłaszcza w średniowieczu. Typowe siewki dorastają do naprawdę okazałych rozmiarów, dlatego najlepiej pasują do rozleglejszych ogrodów. Obok nich są już jednak dostępne także wyselekcjonowane odmiany o mniejszym wzroście, które można posadzić również tam, gdzie jest mniej miejsca.

Dlaczego orzech włoski zawsze był tak ceniony

Wartość orzecha nie sprowadza się wyłącznie do samych owoców. Jadalne jądra są chętnie wykorzystywane w kuchni, natomiast liście i zielona okrywa owocu zawierają barwniki, których dawniej używano na przykład do farbowania tkanin. Wyciągi z różnych części drzewa znajdują zastosowanie także w kosmetyce. Orzech włoski nie był więc tylko drzewem owocowym, ale wszechstronnie użyteczną rośliną.

Często sadzono go przy stodołach, budynkach gospodarczych albo w pobliżu miejsc, gdzie składowano obornik. Dawniej wierzono, że pomaga tłumić nieprzyjemny zapach. Dziś wiemy, że liście, kora i zielona okrywa owocu zawierają substancje o działaniu antybakteryjnym, więc ta tradycyjna obserwacja miała swoje uzasadnienie.

Gdzie posadzić orzech włoski i kiedy jest na to najlepszy czas

Jeśli chcemy, by drzewo dobrze rosło, trzeba wybrać mu słoneczne stanowisko z głębszą, próchniczną glebą. Orzech poradzi sobie także w bardziej kamienistej ziemi, ale kluczowa jest dobra przepuszczalność. Podmokłe podłoże mu nie służy. Choć to drzewo odporne, w chłodniejszych rejonach lepsze będzie miejsce osłonięte, bo późne wiosenne przymrozki mogą uszkadzać rozwijające się kwiaty i młode przyrosty.

Młode drzewka z gołym korzeniem najczęściej sadzi się późną jesienią albo wczesną wiosną. Rośliny uprawiane w pojemnikach można sadzić przez większą część sezonu. Przy młodych drzewkach ważne jest zwrócenie uwagi na prowadzenie korony, aby była mocna, wyważona i równomiernie rozłożona.

Cięcie najlepiej wykonywać latem

W przeciwieństwie do wielu innych drzew owocowych orzech włoski tnie się w pełni wegetacji, zwykle od połowy czerwca do sierpnia. W tym okresie drzewo lepiej znosi zabiegi, a rany po cięciu łatwiej się goją. Usuwa się przede wszystkim słabe pędy i niewłaściwe rozgałęzienia, które mogłyby później doprowadzić do rozłamania korony.

Szczególnie ryzykowne jest tzw. rozwidlenie z ostrym kątem, kiedy konary tworzą wąski kształt przypominający literę V. Właśnie w takim miejscu istnieje duże ryzyko, że korona rozszczepi się pod większym obciążeniem śniegiem, wiatrem lub obfitym plonem.

Jakie odmiany wybrać do dużego i małego ogrodu

Najczęściej uprawia się odmiany o jasnobrązowych jądrach. Różnią się przede wszystkim twardością skorupy. Tak zwane papierówki łuska się bardzo łatwo, ale ich wadą jest krótsza trwałość przechowalnicza. Po drugiej stronie są odmiany o bardzo twardej skorupie, która długo chroni jądro. Rozsądnym kompromisem są półpapierówki, które dobrze się otwierają, a jednocześnie przyzwoicie wytrzymują w przechowywaniu.

W szkółkach pojawiają się także atrakcyjne odmiany z czerwono zabarwioną skórką jąder. Te drzewa zwykle rosną słabiej i nadają się także do średniej wielkości ogrodów. Na mniejsze działki interesujące są również odmiany karłowe lub słabo rosnące. Niektóre dorastają zaledwie do kilku metrów, a istnieją nawet takie, które można uprawiać w większym pojemniku na tarasie.

Wybierając odmianę, warto myśleć nie tylko o smaku i wielkości owoców, ale także o docelowej wysokości drzewa i szerokości korony.

Wartość odżywcza i korzyści dla zdrowia

Orzechy włoskie to wyjątkowo wartościowa żywność. Zawierają witaminy z grupy B oraz witaminy E, A i C. Wśród składników mineralnych znajdziemy w nich przede wszystkim magnez, potas, wapń, żelazo, cynk, selen i fosfor. W stu gramach jąder jest około piętnastu gramów białka, więc to produkt, który ma w diecie swoje stałe miejsce.

Regularne, ale umiarkowane spożycie wspiera zdrowie serca i naczyń, służy mózgowi i pomaga utrzymać dobrą odporność. Istotną rolę odgrywają też przeciwutleniacze. Trzeba jednak pamiętać, że orzechy są bardzo kaloryczne i u osób wrażliwych mogą wywołać reakcję alergiczną.

Kiedy zbierać i jak prawidłowo dosuszyć owoce

Najlepszy czas zbioru przypada w drugiej połowie września i w październiku. Najlepiej zbierać owoce dopiero wtedy, gdy same spadają z drzewa. W tym momencie zielona okrywa jest popękana albo już całkiem się rozpada. Jeśli nadal mocno trzyma się skorupy, trzeba ją usunąć ręcznie.

Po zbiorze orzechy muszą dobrze przeschnąć. Najlepiej rozłożyć je w skrzynkach w suchym i przewiewnym miejscu. Dopiero po dokładnym dosuszeniu można je przechowywać przez dłuższy czas. W skorupie, przy prawidłowym składowaniu, wytrzymują bardzo długo, często nawet kilka lat. Wyłuskane jądra mają krótszą trwałość, ale w szczelnie zamykanym pojemniku albo w zamrażarce również dość długo zachowują jakość.

Szerokie zastosowanie w kuchni

Orzechy włoskie należą do najbardziej uniwersalnych składników. Sprawdzają się zarówno w kuchni na zimno, jak i na ciepło. Świetnie uzupełniają sałatki warzywne i owocowe, pasują do past, do serów i do makaronów. W daniach na ciepło ich smak wybrzmiewa jeszcze mocniej, niezależnie od tego, czy chodzi o zupy, zapiekane warzywa, potrawy mięsne czy najróżniejsze farsze.

Tradycyjnie używa się ich do ciast drożdżowych, strudli, pierników i innych wypieków. W ostatnich latach są popularnym składnikiem mieszanek śniadaniowych i domowej granoli, gdzie mogą być surowe lub lekko skarmelizowane. Swoje zastosowanie mają też mniej dojrzałe owoce, zbierane w czerwcu, wykorzystywane do produkcji nalewek, alkoholi lub słodkich przetworów.

Drzewo, które łączy pożytek i urodę

Orzech włoski to drzewo o wyjątkowo bogatej tradycji. Daje cień, wartościowe owoce, dekoracyjny wygląd i wiele możliwości praktycznego wykorzystania. Przy właściwym doborze stanowiska i odmiany może rosnąć i owocować przez dziesięciolecia. Niezależnie od tego, czy szukamy majestatycznego drzewa do dużego ogrodu, czy mniejszej odmiany do skromniejszej przestrzeni, orzech włoski pozostaje jedną z najcenniejszych roślin drzewiastych, jakie możemy posadzić.

Źródło: The Spruce, Záhrada, RHS, Pestrazahrada.cz