Wysiej facelię i pozwól jej działać, wiosną grządka będzie czysta i pulchna

Facelia wrotyczolistna to jednoroczna roślina uprawna z rodziny ogórecznikowatych, ceniona przede wszystkim jako poplon. Dzięki silnemu systemowi korzeniowemu dobrze spulchnia glebę i poprawia jej strukturę. Korzeń palowy obficie się rozgałęzia, zwłaszcza w warstwie wierzchniej, i zwykle sięga na głębokość około 30–80 cm.

Roślina najczęściej dorasta do około 80 cm, a w dobrych warunkach nawet powyżej 1 m, co może sprzyjać wyleganiu. Liście są skrętoległe, pierzastodzielne i wyraźnie owłosione. Facelia zaczyna kwitnąć mniej więcej 6–9 tygodni po siewie, a okres kwitnienia często trwa 5–8 tygodni w zależności od terminu siewu, odmiany i pogody. Kwiaty są zazwyczaj niebieskie do fioletowych i dostarczają wartościowego nektaru oraz pyłku.

Facelia przyciąga pszczoły, trzmiele i inne pożyteczne owady, w tym drapieżniki oraz parazytoidy.

Wykorzystanie w płodozmianie i na zielony nawóz

Dużą zaletą facelii jest to, że w płodozmianie sprawdza się jako pewny „przerywnik”, ponieważ ma niewiele blisko spokrewnionych gatunków wśród roślin uprawnych. Szybko zakrywa glebę, ogranicza zachwaszczenie i może być uprawiana zarówno w siewie czystym, jak i w mieszankach. Często wykorzystuje się ją na zielony nawóz, ponieważ ma korzystny stosunek C:N, a jej biomasa dość szybko się rozkłada, uwalniając składniki pokarmowe dla rośliny następczej.

Znajduje też zastosowanie w sadach i winnicach w formie pasów międzyrzędowych oraz w systemach przeciwerozyjnych. Można ją również uprawiać na paszę, choć owłosienie obniża smakowitość, a przy podsuszaniu zielonka może gorzknieć. Po krótkim podsuszeniu można rozważyć produkcję sianokiszonki, ewentualnie kiszonki.

Wymagania glebowe i klimatyczne

Facelia jest na ogół mało wymagająca i poza fazą wschodów dobrze znosi suszę. Często wystarczają jej roczne opady na poziomie około 200–500 mm. Najlepiej rośnie na glebach lżejszych, przewiewnych, dobrze zaopatrzonych w składniki pokarmowe, o odczynie w przybliżeniu pH 6,5–8,5. Nie odpowiadają jej natomiast gleby zwięzłe, podmokłe ani wyraźnie kwaśne.

W naszych warunkach zazwyczaj nie zimuje, jednak młode rośliny przed rozpoczęciem wzrostu wydłużeniowego potrafią krótkotrwale znieść mrozy do około -8 °C. W cieplejszych rejonach bywa czasem uprawiana także jako ozimina.

Siew, nawożenie i zapylanie

W uprawie na nasiona zaleca się możliwie wczesny siew wiosenny po ustąpieniu ryzyka silnych mrozów, ponieważ roślina wschodzi już w temperaturach około 3 °C. Jako poplon wysiewa się ją najczęściej od lipca do września. Typowa norma wysiewu w wąskie rzędy wynosi około 15–18 kg/ha, a głębokość siewu zwykle 1–2 cm.

Na uboższych glebach w uprawie nasiennej można rozważyć przedsiewne nawożenie azotem w ilości około 30–60 kg N/ha, ewentualnie uzupełnienie fosforu i potasu. Dla dobrego zapylenia plantacji nasiennej zaleca się zapewnić dostęp rodzin pszczelich, w przybliżeniu 2,5 rodziny na hektar.

Zbiór i zakończenie uprawy

Na paszę facelię zbiera się w fazie tworzenia pąków, najpóźniej przed kwitnieniem, ponieważ później rośliny twardnieją i zasychają. Na zielony nawóz najlepiej kończyć uprawę od fazy pąkowania do początku kwitnienia. Jednocześnie często pozostawia się ją do końca października–początku listopada, kiedy biomasa może jeszcze przyrastać. Łan wysiany w sierpniu w tym okresie zwykle nie zawiązuje nasion, co zmniejsza ryzyko zachwaszczenia samosiewami.

Na nasiona zbiera się ją głównie z siewów wiosennych, najczęściej na przełomie lipca i sierpnia. Zbiór dwuetapowy jest ryzykowny, ponieważ facelia ma skłonność do silnego osypywania, a straty mogą być bardzo duże w porównaniu ze zbiorem bezpośrednim. W niektórych przypadkach stosuje się przedzbiory zabieg desykantem, jeśli jest to potrzebne do wyrównania dojrzewania.

Choroby, szkodniki i chwasty

Facelia zwykle nie jest porażana przez istotne choroby ani silnie atakowana przez szkodniki. Problem może pojawić się na stanowiskach podmokłych i zwięzłych, gdzie występuje zgorzel siewek, dlatego lepiej takich gleb unikać. Z punktu widzenia nicieni ciekawe jest to, że nie sprzyja namnażaniu mątwika burakowego i może nawet ograniczać jego występowanie, choć mogą pojawiać się inne gatunki.

Największym praktycznym ryzykiem są chwasty, szczególnie na plantacjach nasiennych, gdzie utrudniają zbiór i obniżają jakość materiału siewnego. Kluczowa jest agrotechnika, czyli właściwy dobór pola, terminowy siew oraz staranne przygotowanie łoża siewnego z likwidacją wschodzących chwastów przed siewem. Późne siewy wiosenne zwykle wiążą się z większą presją chwastów i dołączaniem gatunków późnowiosennych. Przy dobrym założeniu łanu często nie ma potrzeby chemicznej regulacji, jednak w razie konieczności dostępne są zarejestrowane rozwiązania przede wszystkim przeciw chwastom jednoliściennym oraz w ograniczonym zakresie także przeciw dwuliściennym.

Podsumowanie

Facelia wrotyczolistna to odporna i uniwersalna roślina, odpowiednia na poplony, zielony nawóz oraz do wspierania zapylaczy. Najlepiej udaje się na glebach niepodmokłych i niezbyt kwaśnych, a jej zaletą jest szybkie zakrywanie gleby. W uprawie na nasiona kluczowe są wczesne terminy siewu i bardzo staranne przygotowanie stanowiska, ponieważ głównym czynnikiem ograniczającym bywa zachwaszczenie, a nie choroby czy szkodniki.

Źródło: Nature Hills, Agromanuál, Pestrá zahrada, , Pestrazahrada.cz