Pokrzywa dla zdrowia, kuchni i ogrodu

Pokrzywa ma wśród ludzi często złą opinię, bo parzy i na grządkach rozprzestrzenia się szybciej, niż byśmy chcieli. Właśnie dlatego wielu traktuje ją wyłącznie jak chwast, który trzeba zlikwidować. Gdy jednak przyjrzymy się bliżej temu, co potrafi, zaczyna być jasne, dlaczego przez stulecia była ceniona. To roślina, którą da się wykorzystać w domowej apteczce, w pielęgnacji ciała, w kuchni oraz w ogrodzie jako pomoc dla gleby i roślin.

Gdzie znajdziemy pokrzywę i jak wygląda

Najbardziej znana jest pokrzywa zwyczajna, po łacinie Urtica dioica. To bylina wieloletnia i dość okazała, dobrze rosnąca niemal w całej północnej strefie umiarkowanej. Często pojawia się w miejscach zasobnych w składniki pokarmowe, typowo przy ogrodzeniach, drogach, na nieużytkach, w pobliżu cieków wodnych, w lasach, na zrębach albo przy pastwiskach. Daje sobie radę również na większych wysokościach i może występować nawet do ok. 2000 m n.p.m. Zwykle osiąga od mniej więcej 0,5 m do 1,5 m, wyjątkowo bywa wyższa.

W naszych warunkach spotyka się też mniejszą krewniaczkę, pokrzywę żegawkę, która parzy nie mniej, ale zwykle jest drobniejsza i rośnie raczej jako roślina jednoroczna.

Co zawiera pokrzywa

Pokrzywa to dosłownie magazyn składników, które potrafią wykorzystać i organizm, i ogród. Znajdziemy w niej witaminy, przede wszystkim witaminę C oraz niektóre witaminy z grupy B, a także szereg minerałów i mikroelementów. Zawiera też kwasy organiczne, flawonoidy i inne związki roślinne, które zwykle łączy się z działaniem wspierającym organizm.

Ciekawostką jest obecność substancji związanych również z układem nerwowym. W roślinie wymienia się na przykład tryptofan, a także serotoninę. Pokrzywa jest ponadto wartościowa odżywczo także pod względem białka, co jest jednym z powodów, dla których pojawia się w kuchni tradycyjnej w różnych formach.

Dlaczego pokrzywa parzy i jak to działa

Łacińska nazwa rodzaju Urtica nawiązuje do parzenia, które zna niemal każdy. Parzenie to sprytna obrona. Powierzchnię rośliny pokrywają włoski parzące, tzw. trichomy, działające jak drobne igiełki. Przy dotknięciu ich kruchy czubek odłamuje się i w skórze powstaje mikrouszkodzenie, do którego dostaje się mieszanka substancji wywołujących podrażnienie.

W tej mieszance rolę odgrywa histamina odpowiedzialna za swędzenie i zaczerwienienie, acetylocholina nasila uczucie pieczenia, a inne związki wzmacniają ich działanie. Efekt jest znany: nieprzyjemne szczypanie, które ma jeden cel – zniechęcić nas i zwierzęta do dalszego kontaktu.

Pokrzywa jako wsparcie zdrowia i profilaktyka

Pokrzywa ma w medycynie ludowej długą tradycję. Dawniej stosowano nawet metodę „chłostania” świeżymi pędami, ponieważ podrażnienie skóry prowadzi do wyraźnego przekrwienia i miejscowego rozgrzania. Wspiera to przemianę materii i technikę tę próbowano zwłaszcza przy dolegliwościach reumatycznych oraz bólach stawów. Dziś spotyka się to raczej rzadko, bo parzenie dla większości osób jest zbyt nieprzyjemne.

Bardziej praktyczne jest wykorzystanie pokrzywy w postaci herbatek i mieszanek ziołowych. Często wspomina się o jej wsparciu metabolizmu i pracy niektórych procesów organizmu, w tym wspomaganiu wydalania. Dlatego tradycyjnie dodaje się ją do wiosennych kuracji oczyszczających, gdy po zimie chce się uzupełnić witaminy i minerały.

Pokrzywa pojawia się także w mieszankach herbacianych stosowanych przy dolegliwościach dróg oddechowych. W praktyce często łączy się ją z innymi ziołami, aby uzyskać działanie bardziej zrównoważone i łagodne.

Pokrzywa a krwiotworzenie

Jedną z najczęściej wymienianych korzyści pokrzywy jest związek z krwiotworzeniem, zwłaszcza ze wspieraniem produkcji czerwonych krwinek. Z tego powodu tradycyjnie polecano ją przy stanach osłabienia lub po większej utracie krwi. Na co dzień bywa też wykorzystywana profilaktycznie, na przykład przy wyczerpaniu, długotrwałym obciążeniu, wymagającej pracy albo stresie psychicznym.

Pokrzywa w kosmetyce i pielęgnacji włosów

Pokrzywa ma mocną pozycję również w domowej kosmetyce. Najczęściej stosuje się ją do włosów, bo bywa łączona z ich wzmocnieniem i ograniczeniem wypadania. Mocniejszy odwar wykorzystuje się jako płukankę po myciu lub jako okład. Może pomagać także przy swędzeniu skóry głowy, a sięga się po nią również przy skłonności do łupieżu.

Regularne stosowanie pokrzywowej płukanki może dodać włosom blasku, a przy jaśniejszych odcieniach tradycyjnie wspomina się też o delikatnym przyciemnieniu. Zaletą jest prostota przygotowania i niski koszt, jeśli mamy pokrzywę pod ręką w czystym środowisku.

Pokrzywa w kuchni zaskakuje smakiem i zastosowaniem

Młode wiosenne liście pokrzywy można w kuchni wykorzystać podobnie jak warzywa liściowe. Często dodaje się je do farszu, do dań z makaronem albo nawet do sałatek, jeśli wcześniej krótko się je obrobi. Popularna jest zupa z pokrzywy, a pokrzywę można przygotować również jak szpinak, czyli podduszoną i doprawioną w klasyczny sposób.

Aby praca była bezpieczna i przyjemna, liście zwykle obrywa się z łodygi, płucze w sitku, najlepiej niemetalowym, a następnie parzy wrzątkiem. Dzięki temu parzące właściwości wyraźnie słabną, a liście miękną do dalszej obróbki.

Pokrzywa w ogrodzie jako nawóz i pomoc przeciw szkodnikom

W ogrodzie pokrzywa sprawdza się nie tylko jako wskaźnik gleby bogatej w azot, lecz także jako surowiec do naturalnej pielęgnacji roślin. Zawiera pierwiastki takie jak azot, fosfor, potas, żelazo czy cynk, dlatego przygotowuje się z niej wyciągi i gnojówki stosowane jako nawóz. Pokrzywa dodatkowo wspiera życie w glebie i potrafi przyciągać dżdżownice, które poprawiają strukturę ziemi.

Poza nawożeniem pokrzywę wykorzystuje się też jako składnik naturalnych oprysków. Ogrodnicy stosują ją również do ściółkowania albo jako dodatek do kompostu, gdzie pomaga podnosić jego jakość.

Jak przygotować gnojówkę z pokrzywy do nawożenia

Do gnojówki nawozowej najlepiej nadaje się niemetalowe naczynie. Wkłada się do niego posiekane pokrzywy i zalewa wodą, mniej więcej w proporcji 10 litrów wody na 1 kg pokrzyw. Mieszankę miesza się codziennie, aby fermentacja przebiegała równomiernie i szybciej. Czas dojrzewania to zwykle około dwóch tygodni do miesiąca, w zależności od temperatury.

Gotową gnojówkę przed użyciem się rozcieńcza, standardowo w proporcji około 10 części wody na 1 część gnojówki. Tak rozcieńczonym roztworem można podlewać. Jeśli mieszanka jest zbyt mocna albo nawozimy rośliny bardziej wrażliwe, warto rozcieńczenie jeszcze zwiększyć. Nadmiar można wykorzystać także do podlania kompostu – w ten sposób trafią do niego dodatkowe składniki pokarmowe, a jednocześnie pobudzi się aktywność dżdżownic.

Pokrzywa w kompoście i na co uważać

Pokrzywy można do kompostu dodawać dość łatwo, ponieważ rosną w żyznych miejscach i same zawierają wiele cennych substancji. Skoszone pokrzywy da się kompostować od razu. W przypadku roślin wyrwanych z korzeniami rozsądnie jest najpierw je podsuszyć lub przesuszyć, aby nie ukorzeniły się ponownie.

Ważne, by nie dodawać do kompostu pokrzyw, które już kwitną albo mają nasiona. Jeśli musimy je zagospodarować, bezpieczniej jest najpierw dokładnie je sparzyć, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się po ogrodzie.

Oprysk z pokrzywy na mszyce

Pokrzywę można wykorzystać także jako naturalny oprysk, zwłaszcza w walce z mszycami i innymi niepożądanymi owadami. Przygotowuje się krótki wyciąg: do zamykanego plastikowego pojemnika wkłada się pokrzywy i zalewa wodą w proporcji 1 do 10, po czym pozostawia do maceracji na około 24 godziny. Następnie wyciąg się przecedza i przed zastosowaniem rozcieńcza wodą, często w proporcji 1 część wyciągu na 5 części wody.

Oprysk trzeba nanieść starannie na wszystkie nadziemne części roślin, ponieważ szkodniki często kryją się także na spodniej stronie liści. Skuteczność zależy przede wszystkim od regularności, dlatego zaleca się stosowanie profilaktyczne albo od razu przy pierwszych oznakach zasiedlenia. Zwykle podaje się też, że pokrzywowe wyciągi nie są odpowiednie dla wszystkich gatunków roślin – na przykład roślinom cebulowym i bobowatym mogą raczej szkodzić.

Roślina, która zasługuje na więcej szacunku

Pokrzywa to przykład zioła, które łatwo zlekceważyć tylko dlatego, że potrafi się bronić i często rośnie tam, gdzie jej nie chcemy. Tymczasem to wyjątkowo wszechstronna roślina: może wspierać zdrowie, ułatwiać domową pielęgnację włosów, urozmaicać jadłospis, a w ogrodzie pełnić rolę nawozu i pomocnika w ochronie roślin. Gdy nauczymy się z nią obchodzić, przestanie być wrogiem i stanie się użytecznym sprzymierzeńcem.

Źródło: GrowVeg, Deník, Pestrazahrada.cz