Canadese blauwe bessen kwijnen weg in gewone grond en er is een praktischer alternatief

Kleinfruit associëren veel mensen vooral met aalbessen, frambozen of kruisbessen. Volgens fruitteler Ľudovít Vašš is het echter een veel bredere groep planten, waar ook minder traditionele soorten bij horen, zoals passieflora, olijfwilg, sierappels met eetbare vruchten of andere ongewone struiken en klimplanten. Juist die variatie in het assortiment is een groot voordeel, maar tegelijk geldt dat bessenstruiken en vergelijkbare soorten meestal veeleisender zijn wat regelmatige verzorging betreft dan fruitbomen.

Een gemeenschappelijk kenmerk van het meeste kleinfruit is de ondiepe beworteling. Dat verhoogt de behoefte aan vocht en aan voedingsstoffen in de bodem. Tegelijk is het zo dat veel soorten vooral dragen op jong hout, vaak op eenjarige scheuten. Wie een kwalitatieve oogst wil, moet struiken doorlopend verjongen met snoei, zodat ze voldoende jonge, vruchtbare takken behouden.

Minder gebruikelijke soorten en wat ze hier aankunnen

Bij passieflora denken mensen vaak aan tropische passievrucht, maar er bestaan ook soorten die in de warmste streken te telen zijn. In goede omstandigheden kunnen sommige passieflora’s met de wortels overwinteren en soms zelfs met het bovengrondse deel, zodat ze nog vrucht kunnen zetten. Houd er wel rekening mee dat het koudgevoelige planten zijn en dat teelt zonder een geschikt microklimaat meestal niet de moeite loont.

Nieuwe rassen, terugkeer van vergeten smaken en huidige toppers

Bij klassieke bessenstruiken verschijnen de laatste jaren meer rassen in de handel, doordat verkopers ze vanuit heel Europa aanvoeren. Daardoor komen mensen ook kleuren en typen tegen die vroeger in tuinen niet gebruikelijk waren, bijvoorbeeld roze aalbessen. Vaak is het geen moderne revolutie, maar eerder oudere selecties of toevallige zaailingen die opnieuw in het assortiment zijn beland.

Kruisbes, zegt Vašš, lijdt vooral onder het feit dat hij uit keukens en tuinen verdwijnt. Terwijl het een traditionele soort is die een comeback verdient. Bij de huidige rassen is bovendien de weerstand tegen Amerikaanse meeldauw duidelijk verbeterd, een ziekte die kruisbessen vroeger volledig kon ruïneren. Net als de kruisbes verdwijnt ook rabarber uit de gangbare teelt, al is dat strikt genomen geen fruit.

Tot de best verkochte soorten van de laatste jaren behoren duindoorn, waarvan de populariteit is aangewakkerd door producten die met ondersteuning van de weerstand worden geassocieerd. Er wordt veel gesproken over antioxidanten en vitamine E, en zo kopen mensen duindoorn voor thee, sap en gedroogde bessen. Ook aronia (appelbes) kwam nadrukkelijk in beeld, waarbij de nadruk ligt op het hoge gehalte aan vitamines, mineralen en andere voedingskundige stoffen.

Snoei als sleutel tot opbrengst bij aronia, duindoorn en krentenboompje

Bij sommige struiken is snoei essentieel. Als aronia, duindoorn of krentenboompje (Amelanchier) zonder ingreep blijven, gaan ze al snel alleen nog aan de buitenkant dragen. Het hart van de struik wordt binnen een paar jaar kaal, omdat er geen vruchtbaar zijhout meer zit waar geen licht komt. Het resultaat is simpel: de oogst is slechter bereikbaar en tegelijk kleiner. Bij krentenboompje en aronia hangt de vruchtbaarheid bovendien vaak samen met eenjarige scheuten, waardoor verjonging sterk helpt om de struik productief te houden.

Onderschat bestuiving niet, ook bij ogenschijnlijk zelfbestuivende soorten

In tuinen vertrouwen mensen graag op zelfbestuiving, maar de praktijk laat zien dat meer rassen vaak ook meer vruchten betekent. Bij krentenboompje kan een struik de bestuiving wel zelf aan, maar met meerdere rassen is de oogst vaak rijker. Kamtsjatkabes (honingbes) is daarentegen typisch kruisbestuivend en vraagt om passende combinaties. Ook aalbessen dragen vaak beter als er meerdere struiken staan. Zelfs bij kiwibes, waar zelfbestuivende varianten bestaan, blijkt geregeld dat gemengde bestuiving de opbrengst verhoogt.

Oogst van mei tot diep in de winter en soms zelfs tot februari

Een groot pluspunt van kleinfruit is dat je de oogst over een lang seizoen kunt spreiden. Je kunt al in mei beginnen met kamtsjatkabes, waarbij nieuwere rassen uit Polen, de Baltische staten of Amerika vaak erg goed van smaak zijn. In juni volgt het krentenboompje en daarna sluiten klassiekers als aalbessen en andere soorten aan.

De herfst is voor kornoelje, olijfwilg en veel andere struiken. Het echte einde van het seizoen kan zelfs opschuiven naar de winter, wanneer vruchten van sierappels met eetbare vruchten of bepaalde lijsterbessen aan de plant blijven hangen en na vorst zelfs smakelijker zijn. Bij sommige Actinidia-soorten kunnen de vruchten heel lang aan de klimplant blijven, en met een slimme keuze van soorten en standplaats kun je ongeveer tien maanden per jaar eigen kleinfruit hebben.

Wat bepaalt de zoetheid en waarom een extensieve aanpak niet volstaat

Veredeling richt zich tegenwoordig niet alleen op winterhardheid en weerstand tegen ziekten en plagen, maar ook op smaak. Bij zuurdere soorten, zoals duindoorn of honingbes, wordt doelbewust gezocht naar zoetere typen. Zoetheid wordt echter niet alleen door genetica bepaald. Water, zon en voeding spelen een grote rol, omdat ondiepe wortels snel lijden onder droogte en een arme bodem.

Vašš wijst erop dat mensen kleinfruit vaak te zuinig telen, zonder regelmatige bemesting, snoei en bodembeheer. Kleinfruit moet je niet in concurrentie zetten met de wortels van grote bomen en het groeit beter in een bodem rijk aan organische stof. Voor een goede smaak en het afrijpen van de vruchten is voldoende bladoppervlak nodig, en dat lukt niet zonder snoei en een passende voedingstoestand.

Bij krentenboompje zie je het verschil heel duidelijk. Als het in een verwaarloosd gazon staat, kunnen de vruchten droog zijn en weinig smaak hebben. Krijgt het tijdens het rijpen voldoende vocht en sporenelementen, dan schuift de smaak richting die van blauwe bessen. Compostthee of brandnetelgier kan helpen, net als schoffelen en mulchen. Bij goede rassen merk je dat verschil in smaak meteen.

Kornoelje als uitzondering die ook met weinig verzorging uit de voeten kan

Van de genoemde soorten springt kornoelje eruit. In tegenstelling tot het meeste kleinfruit is die uitzonderlijk sterk en kan hij ook met een extensievere verzorging prima uit de voeten. Bovendien kan hij rijk dragen op ouder hout, waardoor je er anders mee werkt dan met frambozen of aalbessen. Voor in de tuin loont het om grootvruchtige, geënte rassen te kiezen, terwijl voor in het landschap, op graslanden of weiden zaailingen geschikter zijn: die worden groot en kunnen zeer oud worden.

Bodem zonder gras en zonder herbiciden

Bij frambozen, aalbessen, kruisbessen of jostabes is het belangrijk dat de struiken niet langdurig in hoog gras staan. Ondiepe wortels verzwakken in concurrentie geleidelijk en de struik veroudert sneller. In plaats van chemie kun je het oppervlak voorbereiden door af te dekken met karton en lagen organisch materiaal, bijvoorbeeld stro, hooi, mest of houtsnippers. Zo verstik je de begroeiing, het materiaal verteert en de bodem verbetert. Bij hardnekkige grassen, zoals kweek, helpt volledige duisternis, gerust met twee lagen karton.

Eetbare hagen en soorten die erin passen

In natuurlijke tuinen groeit de belangstelling voor eetbare hagen. De keuze hangt ervan af of de haag vooral moet afschermen, of juist opbrengst en sierwaarde moet bieden. Voor dichte, moeilijk doordringbare aanplant worden sommige sterk doornige soorten gebruikt. In meer open, natuurlijk ogende hagen passen sierappels met eetbare vruchten, kornoelje of hazelaar, die snel groeien, lang leven en verjongingssnoei goed verdragen.

Esthetisch kan de combinatie van krentenboompje met aronia interessant zijn, omdat ze in het voorjaar bloeien en in de herfst opvallend verkleuren. Als dichte groene wand kan ook kiwibes op een rek of pergola werken. Fruitbomen zoals appel, peer, pruim of abrikoos zijn daarentegen minder geschikt voor hagen, omdat ze zich lastig laten vormen en bij deze teeltwijze vaker gezondheidsproblemen krijgen.

Schaduw, halfschaduw en droogte: wat verdraagt het beste

Voor halfschaduw is hazelaar geschikt; ook zwarte bes heeft een zekere tolerantie. Kornoelje overleeft wel bij minder licht, maar draagt zwak of helemaal niet. De overige soorten vragen doorgaans volle zon, anders zijn de vruchten zuurder en van mindere kwaliteit. Een bijzonderheid is vlier, die halfschaduw verdraagt en zelfs onder een grote walnoot kan groeien.

Voor drogere omstandigheden zijn olijfwilg, hazelaar en kornoelje beproefd; na goede beworteling kan kornoelje zelfs op stenige en kalkrijke standplaatsen groeien. Bramen verdragen droogte meestal beter dan frambozen, al geldt ook daar dat water belangrijk is voor de smaak.

Canadese blauwe bessen versus krentenboompje: een praktische keuze voor de tuin

Canadese blauwe bessen zijn heerlijk van smaak, maar hun zwakke punt is de behoefte aan een zuur milieu. In gewone tuingrond hebben ze vaak te lijden, omdat een hoger kalkgehalte de opname van bepaalde voedingsstoffen blokkeert en de planten kwijnen. Daarom wordt teelt in potten aangeraden, bij voorkeur met regelmatige watergift. Als de potten in de grond worden ingegraven, is het verstandig ze mét bodem te laten, zodat wortels niet de omringende grond in groeien.

Krentenboompje is in dat opzicht praktischer, omdat je het direct in de volle grond kunt telen en het, met een goed ras en intensieve verzorging, een smaak kan bieden die heel dicht bij blauwe bessen komt. Precies daarin is de boodschap van de hele discussie helder: kleinfruit kan uitzonderlijk dankbaar zijn, maar alleen als we het regelmatig water, voeding, licht en snoei geven.

Bron: Záhrada, Recepář, Gardening Know How, Pestrazahrada.cz