Septemberdroogte bij tomaten is om te keren met de juiste aanpak

Begin september herhaalt zich in veel tuinen hetzelfde beeld: het blad van tomaten vergeelt, een deel van de vruchten verschrompelt en de planten ogen moe. Al snel denk je aan onregelmatig water geven, te weinig bemesting of te laat dieven. Vaak is het echter geen fout in de verzorging, maar een eigenschap die het ras al vanaf het zaadje meekrijgt.

Doorslaggevend is het genetisch bepaalde groeitype. Sommige rassen hebben hun seizoen als het ware geprogrammeerd op een kortere, geconcentreerde oogst; andere blijven doorlopend bloeien en nieuwe vruchten zetten en gaan door tot kou of vorst ze stopt. Wie ook in oktober nog wil plukken, moet weten tot welke groep zijn tomaten behoren.

Determinate rassen hebben een vast seizoenseinde

Determinate tomaten, vaak struiktomaten genoemd, groeien anders dan stamtomaten. De hoofdscheut eindigt bij deze rassen in een bloemtros, waardoor de lengtegroei van nature stopt. Vanaf dat moment maakt de plant minder nieuwe bloemen aan en gaat de energie vooral naar het afrijpen van de al gezette vruchten.

Het resultaat is een korte, intensieve oogstperiode. Vruchten rijpen doorgaans in enkele weken af; daarna veroudert de plant sneller, bladeren vergelen en drogen in, en de productie loopt terug. In de praktijk betekent dit dat veel struikrassen begin september al een groot deel van hun seizoen achter de rug hebben.

Typische voorbeelden zijn Roma, geliefd om de vlezige vruchten voor saus en inmaken, of Celebrity, bekend om de rijke zetting van grotere vruchten. Voor een geconcentreerde zomeroogst zijn ze uitstekend, maar voor een lange najaarsoogst zijn ze niet bedoeld.

Wat je bij determinate tomaten met verzorging wel en niet verandert

Bij struiktypen kun je niet verwachten dat water geven, bijmesten of extra dieven ze alsnog nieuwe bloemen laat vormen als hun groeiprogramma al richting seizoensafsluiting gaat. Zinvoller is het afrijpen van wat er al hangt zo goed mogelijk te ondersteunen en op tijd te oogsten vóór koude nachten.

Indeterminate tomaten dragen door tot de vorst

Indeterminate rassen, oftewel de klassieke stamtomaten, doen juist het tegenovergestelde. Hun scheut eindigt niet in een bloemtros, maar blijft doorgroeien, maakt steeds nieuwe trossen aan en bloeit zolang de temperatuur acceptabel blijft. Met goede verzorging leveren ze daarom tot diep in het najaar nog verse vruchten.

Tot deze groep behoren ook moderne rassen die zijn veredeld voor buitenteelt en een betere tolerantie tegen ziekten. Bekende voorbeelden zijn Primabella, vaak genoemd als een ras dat tot aan de vorst kan doorproduceren en bovendien gewaardeerd wordt om de hoge weerstand tegen phytophthora. Het heeft kleinere vruchten, ongeveer cocktailtomaat-formaat, en kan ook minder ideale omstandigheden aan.

Sunviva is een andere stamtomaat, dit keer met gele cherrytomaten, en Resibella geeft iets grotere vruchten met een uitgesproken smaak en een goede tolerantie voor schimmelziekten. Daarnaast zijn er nog veel meer buitentomaten in stamtomaatvorm, maar bij de keuze moet je bewust zoeken naar het indeterminate type.

Hoe je het groeitype herkent als het niet op het zakje staat

In Nederland en België lopen tuiniers tegen een praktisch probleem aan: op kleine zaadzakjes staan vooral verplichte identificatie- en kwaliteitsgegevens, maar het groeitype is meestal geen standaardinformatie. Daardoor kan het gebeuren dat je een ras koopt zonder duidelijke aanduiding en pas in het seizoen ontdekt hoe het zich gedraagt.

Signalen waarmee je al bij aankoop kunt beslissen

Het snelst is zoeken naar de termen determinate of indeterminate in de beschrijving van webshops of catalogi. Ook woorden als bush en climbing helpen: struik versus staak. Let daarnaast op de teeltbeschrijving: staat er compacte groei geschikt voor potten, dan is het vaak determinate; informatie over dieven en aanbinden wijst meestal op indeterminate rassen. De hoogte is ook een aanwijzing: struiktomaten blijven vaak rond 60 tot 120 cm, terwijl stamtomaten doorgaans ruim boven de 2 m uitkomen.

Wie zo lang mogelijk wil oogsten, doet er goed aan het groeitype vóór aankoop te checken in de rasseninformatie, liefst bij de veredelaar of in een uitgebreide productomschrijving.

Septemberstappen die de oogst bij stamtomaten echt verlengen

Bij indeterminate tomaten is een najaarsingreep heel waardevol. Als de plant blijft investeren in groei en nieuwe bloei, halen de late vruchten het niet meer om af te rijpen. Daarom is het praktisch om in september de verdere lengtegroei te stoppen en de energie te sturen naar het kleuren en afrijpen van de al aangezette tomaten.

Toppen en verstandig blad verwijderen

Het werkt goed om de hoofdscheut af te toppen boven de laatste tros die je wilt aanhouden; vaak wordt gekozen voor ongeveer de zesde tot zevende tros, afhankelijk van de plantkracht en de seizoenslengte in jouw regio. Blad verwijderen doe je liever met mate: vooral de onderste bladeren die hun functie verliezen gaan weg, terwijl het bovenste blad de vruchten beschermt tegen felle zon en helpt de groeibalans te bewaren.

Wanneer stoppen met bemesten in functie van verwachte vorst

Aan het eind van het seizoen loont het om ongeveer vier weken vóór de verwachte eerste nachtvorst te stoppen met bijmesten. Het moment verschilt per locatie. In warmere laaggelegen gebieden kun je de laatste gift vaak tot eind september opschuiven, terwijl het in koelere streken logisch is om al halverwege de maand te stoppen en je voor te bereiden op bescherming bij koude nachten.

Teel je in een foliekas of tunnel, dan verleng je het seizoen met nog enkele weken. Bij rassen die genetisch kunnen blijven doorproduceren, zie je dat voordeel extra duidelijk terug.

Wat te doen met vruchten die buiten niet meer afrijpen

Zodra de verwachting nachtvorst aangeeft, is het veiliger om ook vruchten te plukken die nog niet volledig zijn gekleurd. Tomaten die al van donkergroen naar lichter groen gaan, of beginnen te witten of roze kleuren, rijpen thuis meestal goed na als je ze in één laag bij kamertemperatuur legt.

De koelkast is ongeschikt, omdat kou smaak en aroma kan verslechteren. Hardgroene vruchten met een egaal groene kleur hebben minder kans op volle smaak en worden daarom vaker gebruikt om in te leggen of voor chutney.

Het verschil tussen struik- en stamtomaten aan het einde van het seizoen

Bij determinate rassen helpt het om de laatste vruchten naar binnen te halen om de oogst voor vorst te redden, maar reken niet op nieuwe groei en een nieuwe zetting. Indeterminate planten in potten kunnen na verplaatsen naar een beschutte, lichte plek, bijvoorbeeld een afgesloten balkon, nog een tijd doorgaan als ze voldoende warmte en licht krijgen. Juist dan zie je hoe essentieel het is om bij de aankoop van zaad het juiste groeitype te kiezen.

Bron: DUG, The Spruce, Pestrazahrada.cz