Aardappelziekte op tomaten en aardappelen verspreidt zich snel leer haar herkennen

Op tomaten kunnen tijdens het seizoen allerlei problemen de kop opsteken, maar aardappelziekte hoort tot de ernstigste. Ze treft niet alleen tomaten, maar ook aardappelen, en kan dus twee geliefde gewassen tegelijk raken. Ze komt niet elk jaar en niet in elke regio voor, maar zodra ze verschijnt en het weer haar in de kaart speelt, kan ze in korte tijd een groot deel van de oogst vernietigen. Juist daarom loont het om te weten hoe ze eruitziet en hoe je het risico verkleint dat ze bij jou volledig doorzet.

Wat is aardappelziekte en waar komt ze vandaan

Aardappelziekte wordt soms ook tomatenziekte genoemd, maar het gaat om hetzelfde probleem. De veroorzaker is het organisme Phytophthora infestans, dat zich gedraagt als een schimmel, al behoort het technisch gezien tot de zogeheten oomyceten, oftewel waterschimmels. Het tast vooral planten uit de nachtschadefamilie aan, omdat tomaat en aardappel botanisch nauw verwant zijn. Historisch is deze ziekteverwekker berucht doordat hij halverwege de 19e eeuw een grote rol speelde bij de Ierse aardappelhongersnood.

Hoe de infectie zich verspreidt en planten aantast

De ziekteverwekker verspreidt zich vooral via sporen. Die kunnen van aangetaste bladeren op gezonde bladeren terechtkomen, maar worden ook door de wind meegevoerd en kunnen zo grote afstanden afleggen. Aardappelziekte gedijt bij warme dagen en koelere nachten, typisch in perioden waarin dauw lang op het blad blijft staan. Als het bladoppervlak enkele uren achtereen nat blijft, krijgen sporen de kans om te kiemen, het weefsel binnen te dringen en een infectie te starten. Langdurige hitte en droogte remmen de verspreiding daarentegen vaak sterk af.

Belangrijk is dat aardappelziekte via de lucht wordt overgedragen, wat haar onderscheidt van veel andere tomatenziekten die vaker met de bodem samenhangen. Sporen kunnen ook worden verspreid via gereedschap, handen, kleding of bij het hanteren van planten. Zodra er op het blad een aantastingsplek ontstaat, sterven cellen af. Onder gunstige omstandigheden rondt de cyclus zich zeer snel: nieuwe sporen kunnen al na ongeveer vijf dagen ontstaan, waardoor de ziekte sprongsgewijs voortschrijdt.

Aardappelziekte herkennen op tomaten

Vroegtijdige herkenning is cruciaal, omdat je zo de verspreiding kunt afremmen en ten minste een deel van de oogst kunt redden. Het eerste opvallende symptoom zijn vaak onregelmatige vlekken die eruitzien alsof ze met water doordrenkt zijn. De randen van deze plekken hebben vaak een grijze of lichtgroene zoom en de vlekken worden snel groter. Behalve op de bladeren verschijnen er ook bruine laesies op de stengels, een waarschuwingssignaal dat het niet om een klein bladprobleem gaat.

Als de ziekte doorzet, kan ze ook de vruchten aantasten. Op tomaten ontstaan dan grotere beschadigde zones, die kunnen verkleuren van gelig tot donkerbruin. Het blad krimpt geleidelijk, droogt in en de plant kan een groot deel van haar bladmasssa verliezen. In een vergevorderd stadium lijkt het gewas alsof het plots instort en van de ene op de andere dag kracht verliest.

Vergelijkbare ziekten die vaak worden verward

Het onderscheid is soms lastig, omdat tomaten door meerdere ziekten met vergelijkbare symptomen worden geplaagd. Veelvoorkomende verwarringen zijn vroege bladvlekkenziekte (Alternaria), fusariumverwelking, verticilliumverwelking en bladvlekkenziekte door Septoria. Toch zijn er aanwijzingen waarmee je kunt inschatten wat het meest waarschijnlijk is.

Vroege bladvlekkenziekte

Bij vroege bladvlekkenziekte verschijnen de vlekken meestal eerst op de onderste bladeren. Ze zijn bruin tot zwart en kenmerkend zijn concentrische ringen binnen één vlek. Het omliggende weefsel vergeelt vaak en het hele blad kan geleidelijk geel worden en afsterven. Daarna schuift de aantasting door naar hogere delen van de plant.

Fusarium- en verticilliumverwelking

Bij deze verwelkingsziekten is het belangrijkste symptoom slap hangen en verlies van turgor, dus verwelking. Vaak treedt bladvergeling op en bij het doorsnijden van de stengel is een bruinverkleuring in de vaatbundels te zien. Voor fusarium is typisch dat soms eerst slechts één tak of één kant van de plant verwelkt.

Septoria-bladvlekkenziekte

Septoria veroorzaakt duidelijk kleinere vlekken dan aardappelziekte. Ze zijn eerder rond, klein en hebben vaak een lichter centrum, terwijl de rand donkerder kan zijn. Als je op de bladeren veel kleine stipjes ziet, is dat vaker septoria dan aardappelziekte.

Preventie en regelmatige controle van het gewas

Omdat aardappelziekte niet elk jaar overal aanwezig is, wordt ze soms onderschat. Maar bij geschikt weer is ze verwoestend en kan ze de oogst binnen enkele dagen ruïneren. De basis is alles zo in te richten dat bladeren snel opdrogen en dat planten niet onnodig nat worden.

Het helpt om tomaten op te binden en zo te leiden dat er lucht tussen de planten kan circuleren. Goede luchtstroming verkort de periode waarin bladeren nat zijn en maakt het sporen moeilijker om te kiemen. Geef bij voorkeur water aan de voet, niet van bovenaf over het blad, idealiter via druppelirrigatie, een druppelslang of een opzetstuk waarmee het water rechtstreeks bij de plantbasis komt. Ook het tijdstip van water geven telt: het liefst ’s ochtends na zonsopkomst, zodat het gewas overdag kan opdrogen en niet nat de koele nacht ingaat.

Even belangrijk is om de tuin vaak te controleren. Als je de eerste verdachte vlekken op tijd opmerkt, kun je de meest aangetaste delen verwijderen en verdere verspreiding afremmen. En omdat sporen ook mechanisch kunnen worden overgebracht, loont het om op hygiëne te letten: maak gereedschap dat je bij tomaten en aardappelen gebruikt schoon en desinfecteer het zo nodig.

Resistente rassen en vroege oogst als slimme strategie

Veredeling heeft rassen opgeleverd die beter bestand zijn tegen bepaalde ziekten, waaronder aardappelziekte. De rassenkeuze is vaak de eenvoudigste én zeer effectieve stap, omdat de mogelijkheden voor chemische bestrijding voor de hobbytuinder beperkt zijn en na een uitbraak meestal onvoldoende effect hebben. Resistentie betekent echter geen volledige immuniteit. Planten kunnen nog steeds besmet raken, maar ze remmen het verloop beter af of blijven bij een zekere infectiedruk toch doorgroeien en vrucht zetten.

Bij veel beter bestand zijnde tomaten gaat het om hybriden; in de praktijk betekent dat dat zaden uit eigen vruchten het jaar erop niet per se dezelfde eigenschappen behouden, waardoor het zinvol is om opnieuw zaad te kopen. Een goede tactiek is ook het kiezen van vroege rassen met een korte tijd tot oogst. Aardappelziekte duikt vaak pas later in het seizoen op, dus als je een deel van de oogst eerder binnenhaalt, verklein je de kans dat je alles verliest.

Wat te doen als aardappelziekte opduikt

Zodra je aardappelziekte vermoedt, draait het vooral om snelheid en het beperken van bronnen van nieuwe sporen. Verwijder aangetaste bladeren en plantdelen zo snel mogelijk. Dat garandeert niet dat je de hele plant redt, maar het verkleint wel sterk de kans dat er binnen enkele dagen een nieuwe golf sporen uit de plekken vrijkomt. Vruchten van aangetaste planten kun je het best zo snel mogelijk verwerken, omdat ze bij voortschrijdende infectie kunnen bederven.

Geïnfecteerd materiaal hoort niet op de composthoop. Veiliger is het om het zo af te voeren dat sporen zich niet verder verspreiden: breng het naar professionele verwerking of begraaf het diep genoeg, zodat resten bij het klaarmaken van bedden volgend jaar niet opnieuw boven komen. Vruchtwisseling stopt windgedragen sporen niet, maar helpt wel bij teelthygiëne. In de bedden blijven vrijwel altijd kleine resten van bladeren en stengels achter, en verplaatsen met slechts een paar stappen is vaak onvoldoende. Hoe groter de afstand tussen de plek van vorig jaar en die van dit jaar, hoe beter.

De meest effectieve bescherming tegen aardappelziekte is preventie, het snel herkennen van de eerste vlekken en het direct verwijderen van aangetaste delen voordat ze nieuwe sporen vormen.

Bron: Almanac, Rhs , Pestrazahrada.cz