Wees niet bang, de zwarte houtbij helpt tuinen bloeien

In het voorjaar en de zomer kan er in de tuin een opvallend grote zwarte bij opduiken, die tijdens het vliegen luid zoemt en waarvan de vleugels in de zon metallisch blauwpaars oplichten. Meestal gaat het om de paarse houtbij, een van de grootste bijensoorten die in Tsjechië voorkomt. Volwassen dieren zijn ongeveer twee tot bijna drie centimeter lang en hebben een opvallende vleugelspanwijdte, waardoor mensen haar ook van grotere afstand opmerken.

In tegenstelling tot de honingbij of veel hommels vormt de houtbij geen grote volken. Het vrouwtje leeft solitair, zonder werksters en zonder wasraten te bouwen; ze maakt geen honing en haar hele leven draait om het zoeken naar voedsel, het aanleggen van broedcellen en de zorg voor de volgende generatie.

Wanneer is ze actief en waar overwintert ze

In onze omstandigheden is ze doorgaans te zien van het vroege voorjaar tot eind september. Ze overwintert niet als larve, maar als volwassen insect. Ze zoekt beschutting in spleten van oude bomen, in scheuren van balken en soms zelfs in voegen van metselwerk. Rond mei vindt de paring plaats en met wat geluk kun je twee dieren dicht bij elkaar zien vliegen. Nieuwe volwassen houtbijen verschijnen vervolgens het jaar erop in het voorjaar.

Hoe je haar niet verwart met een hommel of een hoornaar

Mensen noemen haar vaak een zwarte hommel of een grote wesp. Een herkenningspunt is het overwegend zwarte, eerder glanzende en minder behaarde lichaam en de donkere vleugels met een paarse of blauwige glans. Inheemse hommels, wespen en hoornaars zijn meestal niet egaal zwart zonder duidelijke gele of bruine tekeningen. Erg vergelijkbaar kan ook de grote houtbij zijn, die in sommige regio’s even vaak of zelfs vaker voorkomt.

Steekt een houtbij een mens en is dat gevaarlijk

Een houtbij gedraagt zich meestal rustig en ontwijkt mensen eerder. Dat ze vlak langs je hoofd vliegt is doorgaans nieuwsgierigheid of het zoeken naar bloemen en een schuilplaats, geen aanval. Tot een steek komt het meestal pas wanneer ze wordt platgedrukt, vastgepakt, wanneer iemand erop stapt of haar probeert te doden.

Alleen het vrouwtje heeft een angel. De pijn wordt vaak vergeleken met een wespensteek, maar qua gif wordt een lagere toxiciteit genoemd dan bij de honingbij. Bovendien sterft ze na het steken niet, dus het verwijderen van een angel is meestal niet aan de orde omdat die niet in de huid achterblijft. Ernstige reacties zijn zeldzaam en hangen vooral samen met een zware allergie voor insectengif. Als een houtbij een kamer binnenvliegt, is het meestal voldoende om een raam te openen en haar de tijd te geven om vanzelf weer naar buiten te vliegen.

Waarom ze waardevol is in de tuin en hoe ze bestuift

De houtbij hoort bij de belangrijke bestuivers en wordt op veel plekken gezien als een zeldzamere soort die bescherming verdient. Ecologisch is ze ook nuttig omdat ze aan vibratiebestuiving kan doen. Daarbij laat ze een bloem trillen met snelle vleugelbewegingen, waardoor stuifmeel makkelijker vrijkomt. De honingbij kan dit niet, maar hommels en enkele andere solitaire bijen gebruiken deze techniek wel.

In de praktijk betekent dit dat sommige planten dankzij houtbijen een betere vruchtzetting kunnen hebben. Vaak worden bijvoorbeeld tomaten genoemd, sommige bessen en bloemen met een diepere bouw waarbij stuifmeel effectiever losgemaakt moet worden. Tijdens het foerageren kan ze in één vlucht honderden bloemen bezoeken, waardoor ze in de tuin werk doet dat niet eenvoudig te vervangen is.

Als ze geïnteresseerd is in oude balken en droog hout

De naam houtbij is niet toevallig. Het vrouwtje kan in droog hout een gang knagen en daarin een reeks cellen maken. Meestal kiest ze oud, dood en goed bewerkbaar hout: stronken, dode takken, verrotte paaltjes, houten schuttingen of onbehandelde delen van pergola’s. Gezond, behandeld en regelmatig onderhouden constructiehout is voor haar doorgaans niet aantrekkelijk.

Een typische gang is enkele tientallen centimeters lang en bevat broedcellen met een voorraad stuifmeel en nectar en met eitjes. Eén zo’n tunnel tast de stevigheid van een massieve balk meestal niet ingrijpend aan. Bovendien is het geen sociaal insect, dus op één plek dreigt doorgaans niet dat er in korte tijd duizenden exemplaren opduiken zoals bij sommige sociale soorten.

Hoe je zorgvuldig te werk gaat als je hout wilt beschermen

Als je last hebt van invliegopeningen in een bepaald onderdeel, is het verstandig niet in te grijpen wanneer het nest bezet is. In het seizoen kunnen er larven of poppen in zitten. Beter is het te wachten tot de late herfst, wanneer de jonge volwassen dieren zijn uitgevlogen en de gang leeg blijft. Pas daarna kun je het gat dichten met kit en het hout vervolgens preventief behandelen zodat het voor de houtbij niet aantrekkelijk is.

Het werkt ook goed om een alternatief aan te bieden. Als je aan de rand van het perceel een stuk droog hout laat liggen of geschikte holtes maakt, kiest de houtbij vaak voor het makkelijker beschikbare materiaal en zal ze minder geneigd zijn juist die balk te gebruiken die jij graag zonder openingen houdt.

Welke sprays kies je tegen bladluis, zodat de houtbij niet lijdt

Het grootste risico voor houtbijen en andere bestuivers is niet de aanwezigheid van insecten in de tuin, maar verkeerd gekozen insecticiden. Veel chemische middelen werken als neurotoxinen en kunnen ook nuttige soorten treffen die bloemen bestuiven of plagen op natuurlijke wijze helpen onderdrukken. Als je bladluis, spint of witte vlieg moet aanpakken, loont het om te kiezen voor mildere methoden en middelen met een contactwerking.

Contactmiddelen op basis van kaliumzouten

Als een van de veiligste opties wordt vaak een middel gezien op basis van kaliumzouten van vetzuren, vaak verkocht onder de naam Neudosan. Het werkt doordat het de beschermende buitenlaag van zachte plagen aantast, waardoor ze uitdrogen en stikken. Het is geen zenuwgif en nadat het op de plant is opgedroogd, wordt het doorgaans als aanzienlijk minder risicovol beschouwd voor bijen, hommels en houtbijen dan klassieke insecticiden.

Voor maximale voorzichtigheid kun je het middel het best vroeg in de ochtend of ’s avonds toepassen, wanneer bestuivers doorgaans minder vliegen dan midden op de dag. Richt ook op de aangetaste delen van de plant, want de werking is contactgebonden en hangt af van een goede bedekking van de plaag. Sommige varianten zijn ook verkrijgbaar als kant-en-klare spray, wat nauwkeurig en plaatselijk gebruik makkelijker maakt.

Andere milde mogelijkheden voor plantenbescherming

Als je vooral schimmelziekten wilt aanpakken, kun je biologische of minerale middelen gebruiken die bij correct gebruik als veilig voor bestuivers worden beschouwd. Tegen bodemplagen werken parasitaire aaltjes, die je in de grond toepast, omdat ze niet gericht zijn op vliegende insecten op bloemen. Met sommige middelen van plantaardige oorsprong is echter extra voorzichtigheid verstandig, omdat ze gedurende een bepaalde periode licht giftig kunnen zijn voor bijen; gebruik ze daarom liever buiten de bloei en opnieuw bij voorkeur ’s avonds.

Waarom we haar vaker zien dan vroeger

In de afgelopen decennia merken mensen houtbijen steeds vaker op. Dat hangt ook samen met verschuivingen in de verspreiding van soorten, die door een warmer klimaat worden ondersteund. Waar vroeger slechts incidentele waarnemingen waren, kunnen ze nu regelmatig opduiken. Als de houtbij zich in de omgeving van je tuin vestigt, is dat doorgaans goed nieuws voor de biodiversiteit én voor de bestuiving van tal van planten.

Hoe je van je tuin een veilige plek maakt voor bestuivers

De houtbij is niet de enige nuttige bestuiver. In de tuin werken ook solitaire bijen, hommels, vlinders, sommige vliegen en kevers. Je bewijst ze de grootste dienst door het grootschalig gebruik van pesticiden te beperken, een deel van de tuin te laten bloeien in verschillende perioden van het seizoen en schuilplekken aan te bieden waar ze kunnen overwinteren of nestelen. Zo kan zelfs die ogenschijnlijk “gevaarlijke” grote zwarte bij een symbool zijn dat de tuin levendig en natuurlijk functioneert.

Bron: Časopis ŽIVA (AVČR), 100+1, Hmyzí hotely, Wikipedie, Pestrazahrada.cz