Szerszeń azjatycki ma w Europie niespodziewanego wroga. Naukowcy potwierdzili, że poluje na niego rodzimy ptak drapieżny
Naukowcom z barcelońskiego Instytutu Biologii Ewolucyjnej udało się udokumentować, że trzmielojad zwyczajny, pospolity europejski ptak drapieżny, potrafi plądrować aktywne gniazda szerszenia azjatyckiego. To istotne ustalenie, ponieważ ten inwazyjny gatunek szybko rozprzestrzenia się w Europie Zachodniej i sprawia problemy rodzimej przyrodzie, pszczelarzom oraz ludziom. Nowe badanie sugeruje zarazem, że trzmielojad może odgrywać rolę naturalnego wroga tego kłopotliwego owada.
Badanie jest wyjątkowe, bo nie opiera się wyłącznie na obserwacjach terenowych. Naukowcy zastosowali metody genetyczne i dzięki nim po raz pierwszy z całą pewnością potwierdzili, że resztki znalezione w gnieździe drapieżnika rzeczywiście należały do szerszenia azjatyckiego. Tym samym trzmielojad zwyczajny stał się pierwszym znanym rodzimym gatunkiem europejskim, który potrafi atakować kolonie tej osy właśnie w okresie ich najsilniejszego wzrostu.
Jak naukowcy doszli do tego odkrycia
Trzmielojad zwyczajny żywi się przede wszystkim larwami owadów błonkoskrzydłych, zwłaszcza os. Zespół badawczy w latach 2011–2018 śledził więc populację tych drapieżników gniazdującą w parkach w okolicach Barcelony i analizował pokarm, jaki dorosłe ptaki przynosiły pisklętom. Podczas jednego z pobrań badacze znaleźli fragmenty plastrów z wyraźnie dużymi komórkami.
Na podstawie rozmiarów w grę wchodziły zasadniczo tylko dwa gatunki. Albo mógł to być bardzo rzadki miejscowy szerszeń europejski, albo nierodzimy szerszeń azjatycki. Ponieważ budowa gniazd obu gatunków jest do siebie bardzo podobna, sam wygląd nie wystarczał do pewnego oznaczenia.
Rozstrzygający dowód przyniosła genetyka

Badacze sięgnęli po metodę DNA barcoding, czyli oznaczanie gatunku na podstawie krótkiego, zmiennego fragmentu mitochondrialnego DNA. Choć materiał genetyczny w znalezionych fragmentach był częściowo uszkodzony, udało się go przeanalizować na tyle precyzyjnie, by nie było wątpliwości. Wynik wykazał, że były to elementy gniazda szerszenia azjatyckiego.
Potwierdziło to podejrzenie, które wśród specjalistów istniało już wcześniej. Dopiero teraz jednak można było oprzeć tę tezę na bezpośrednim dowodzie, a nie jedynie na pośrednich przesłankach czy domysłach wynikających z zachowania drapieżnika.
Dlaczego trzmielojad jest tak skutecznym łowcą
Trzmielojad zwyczajny jest znakomicie przystosowany do wybierania gniazd os i szerszeni. Jego upierzenie pomaga ograniczyć ryzyko użądleń, a kształt dzioba umożliwia szybkie wydobywanie larw z plastrów. Do tego ma bardzo dobrą zdolność wyszukiwania gniazd, zarówno tych ukrytych w ziemi, jak i budowanych na powierzchni lub na drzewach.
Zaskakujące jest również to, jak szybko ten drapieżnik włączył nowe źródło pokarmu do diety. Na podstawie obserwacji w rejonie Barcelony wydaje się, że od pojawienia się szerszenia azjatyckiego na danym obszarze do jego wykorzystywania przez trzmielojada mogło minąć najwyżej około jedno sezonowe okno. To wskazuje na dużą elastyczność pokarmową i zdolność szybkiego reagowania na zmiany w środowisku.
Gniazda szerszenia azjatyckiego jako łatwo dostępne źródło pokarmu

Trzmielojad zwyczajny zwykle preferuje gatunki os i szerszeni, które tworzą liczne kolonie, a ich gniazda pozostają aktywne przez kilka miesięcy. Szerszeń azjatycki idealnie wpisuje się w ten schemat. Jego kolonie rosną długo i w pewnej części sezonu zawierają bardzo dużo larw, czyli wyjątkowo wartościowego pokarmu dla piskląt drapieżnika.
Istotne jest także położenie gniazd. Szerszeń azjatycki często buduje okazałe gniazda wysoko w koronach drzew, czasem niemal do wielkości jednego metra. Dla trzmielojada może to być zaleta, bo łatwiej dostaje się do takich gniazd niż do podziemnych gniazd innych gatunków, przy których jest bardziej narażony na zagrożenia ze strony naziemnych drapieżników lub na płoszenie w trakcie zdobywania pokarmu.
Właśnie połączenie dużej liczby larw, długiej aktywności kolonii i stosunkowo dobrej dostępności czyni szerszenia azjatyckiego wyjątkowo atrakcyjnym źródłem pożywienia. Co więcej, okres największej liczby larw u szerszenia azjatyckiego czasowo pokrywa się z momentem, gdy pisklęta trzmielojada potrzebują najwięcej pokarmu.
Czy może pomóc w ograniczaniu gatunku inwazyjnego
Szerszeń azjatycki w Katalonii zaczął się rozprzestrzeniać od 2012 roku i od tamtej pory jest postrzegany jako poważne zagrożenie dla lokalnych ekosystemów oraz hodowli pszczół. Fakt, że potrafi go wykorzystywać rodzimy europejski drapieżnik, rodzi ważne pytanie, czy mógłby przynajmniej lokalnie przyczyniać się do ograniczania jego liczebności.
Na razie nie można twierdzić, że trzmielojad rozwiąże problem szerszenia azjatyckiego. Badanie pokazuje jednak, że natura czasem potrafi znaleźć własną odpowiedź nawet na nowo przybyłe gatunki inwazyjne. Sam fakt, że europejski drapieżnik umie atakować kolonie w okresie ich najwyższej produktywności, jest z punktu widzenia biologicznej kontroli bardzo interesujący.
Ochrona drapieżnika i właściwe działania w terenie

Autorzy badania podkreślają jednocześnie, że potencjalnych korzyści z obecności trzmielojada nie da się wykorzystać bez jego ochrony. Ten drapieżnik jest wrażliwy zarówno na płoszenie, jak i na zanieczyszczenie środowiska. Wcześniejsze badania wykazały na przykład obecność neonikotynoidów we krwi trzmielojadów, czyli insektycydów, które niekorzystnie działają na ptaki.
Dlatego jeśli gniazda szerszeni są traktowane pestycydami, ważne jest, by nie pozostawiać ich swobodnie w terenie. Mogłyby stać się niebezpiecznym źródłem skażonego pokarmu dla drapieżników i innych zwierząt. Podobnie warto ograniczać prace leśne lub inne działania zakłócające spokój w pobliżu miejsc lęgowych w okresie rozrodu, mniej więcej od kwietnia do sierpnia.
Odkrycie nie pokazuje tylko kolejnej ciekawostki ze świata ptaków. Sugeruje również, że ochrona rodzimych drapieżników może mieć szersze znaczenie dla stabilności krajobrazu i naturalnej obrony przed gatunkami inwazyjnymi.
Nowe pytania dla dalszych badań
Ustalenia otwierają wiele kolejnych wątków. Czy szerszeń azjatycki będzie dla trzmielojada długofalowo korzystnym źródłem pokarmu, czy niesie też ryzyka? Czy jego dostępność może wpływać na sukces lęgowy drapieżnika, liczebność populacji lub sposób wykorzystania terytorium? I w jakim stopniu taki sposób polowania rozpowszechni się również w innych częściach Europy?
Badanie przynosi więc nie tylko dowód na nieoczekiwane możliwości pokarmowe europejskiego ptaka drapieżnego, ale też nadzieję, że przynajmniej część presji ze strony inwazyjnego szerszenia może być w przyrodzie łagodzona w sposób naturalny.
Źródło: Instytut Biologii Ewolucyjnej w Barcelonie, Pestrazahrada.cz
Miłośnik przyrody, ogrodu i wszystkiego, co się porusza, kwitnie lub rośnie. Uprawia dosłownie wszystko, od ziół po rzadkie gatunki, i równie chętnie opiekuje się zwierzętami. W swojej pracy łączy nowoczesne technologie ze sprawdzonymi babcinymi metodami i cieszy się, gdy obie drogi prowadzą do tego samego celu.
Powiązane artykuły
We własnym ogrodzie nie wolno wszystkiego, cztery sytuacje, gdy zwykłe zaniedbanie staje się kosztownym błędem
Ogród to nie tylko prywatna sprawa – za zaniedbania, palenie odpadów zielonych, rośliny inwazyjne czy spory sąsiedzkie można narazić się na dotkliwe kary. Sprawdź cztery sytuacje, w których rutyna może skończyć się kosztowną pomyłką.
Dziesięciu sprytnych sąsiadów dla papryki, którzy naturalnie wspierają zdrowy wzrost i wyższe plony
Papryka słodka i ostra rośnie lepiej w dobrze dobranym towarzystwie. Uprawa współrzędna pomaga ograniczać szkodniki, wspiera zapylanie i poprawia kondycję gleby, co często przekłada się na obfitsze zbiory.
Wycinasz tuje na własnej działce Sprawdź jeden parametr bo grozi wysoka kara
Wielu właścicieli ogrodów zakłada, że na własnej działce może wyciąć dowolne drzewa i krzewy. Tymczasem także tuje mogą podlegać przepisom, a pominięcie formalności bywa kosztowne.
Komentarze (0)
Bądź pierwszą osobą, która skomentuje.