Niebezpieczny sobowtór bzu czarnego rośnie także u nas i łatwo go pomylić

Bez czarny (Sambucus nigra) należy do najbardziej znanych roślin, które zbiera się na syropy, lemoniady i inne domowe przetwory. W czasie kwitnienia i dojrzewania owoców spotkasz go na poboczach dróg, przy zaroślach i na miedzach. Właśnie wtedy pojawia się częsty błąd: wśród roślin może rosnąć także bardzo podobny gatunek, który nie nadaje się do zbioru. Chodzi o bez hebd (Sambucus ebulus) – niebezpiecznego sobowtóra, którego owoce uważa się za toksyczne.

Na pierwszy rzut oka obie rośliny mogą wyglądać niemal identycznie, bo mają podobnie zbudowane liście i drobne białe kwiaty zebrane w kwiatostany. Jeśli spojrzysz na roślinę pobieżnie, pomyłka jest zaskakująco łatwa. Tym ważniejsze jest poznanie kilku pewnych cech, które pozwolą odróżnić bez czarny od hebdu, zanim cokolwiek trafi do koszyka.

Kluczowa różnica tkwi w typie rośliny i łodydze

Bez czarny to zdrewniały krzew, który potrafi dorastać do kilku metrów. Ma mocne, rozgałęzione pędy i w zaroślach wygląda jak typowy krzew. Z kolei bez hebd jest byliną. Bywa niższy, zwykle dorasta do około dwóch metrów, a zamiast zdrewniałych gałęzi ma zieloną, zielną łodygę. Ta jesienią zamiera, a roślina wiosną wybija ponownie z części podziemnej, a nie ze zdrewniałego pnia.

To właśnie ta cecha jest bardzo praktyczna w rozpoznawaniu: jeśli roślina przypomina bez, ale nie tworzy zdrewniałego krzewu i widzisz raczej wysokie, zielne pędy, trzeba zachować ostrożność. Oba gatunki mają bowiem nieparzysto pierzaste liście i kwiaty zebrane w wyraźne białe kwiatostany, więc same liście i kwiaty mogą nie wystarczyć.

Najpewniejszą wskazówką są owoce i kierunek, w którym się układają

Bardzo dobrym znakiem rozpoznawczym jest ułożenie owocostanów po dojrzeniu. Bez czarny tworzy ciemne, niemal czarne jagody w baldachogronach, które zwykle się wyginają i zwisają w dół. Natomiast u hebdu owoce są wyraźnie wzniesione – owocostany skierowane są ku górze i trzymają się bardziej pionowo.

Ten szczegół bywa przy zbiorze decydujący, bo widać go dobrze nawet z mniejszej odległości. Jeśli więc widzisz czarne owoce, które nie zwisają, tylko stoją ku górze, rozsądnie jest zostawić roślinę w spokoju i sprawdzić kolejne cechy. W połączeniu z zielną łodygą często chodzi właśnie o hebd.

Zapach może podpowiedzieć, ale nie powinien rozstrzygać

Niektórzy zbieracze wspierają się także węchem. Kwiaty bzu czarnego mają typowy, powszechnie znany zapach, kojarzony z syropem z kwiatów bzu. U hebdu woń może być znacznie mniej przyjemna, a nawet nieprzyjemna, zwłaszcza gdy rozetrzesz liście w palcach.

Na zapachu nie warto jednak polegać jako na jedynej cesze rozpoznawczej. Odbiór zapachów jest indywidualny, a dodatkowo może się zmieniać w zależności od pogody czy fazy wzrostu. Znacznie pewniej jest ocenić ogólny pokrój rośliny, typ łodygi, a przede wszystkim kierunek owocostanów.

Dlaczego nie zbierać i nie próbować hebdu

W przypadku hebdu problemem jest toksyczność. Badania potwierdzają u niego obecność glikozydów cyjanogennych i innych biologicznie czynnych związków. Surowe owoce mogą wywołać dolegliwości trawienne, mdłości i wymioty. Właśnie dlatego nie jest dobrym pomysłem próbowanie nieznanych jagód „na smak”, nawet jeśli wyglądają podobnie do owoców gatunków powszechnie zbieranych.

Dla domowej kuchni najbezpieczniej jest w ogóle nie spożywać hebdu i podczas zbioru skupić się na jednoznacznym odróżnieniu go od bzu czarnego. Jeśli nie masz pewności, właściwym postępowaniem jest nie zbierać i lepiej zweryfikować roślinę w kilku źródłach albo z kimś doświadczonym.

Bez czarny także wymaga właściwego postępowania

Również przy bzie czarnym obowiązuje zasada, że nie wszystko nadaje się do jedzenia prosto z krzewu. Surowe owoce i niektóre inne części rośliny zawierają glikozydy cyjanogenne, dlatego dojrzałe jagody wykorzystuje się dopiero po odpowiedniej obróbce cieplnej, która znacząco zmniejsza ilość tych substancji.

Najpopularniejszym surowcem z bzu czarnego pozostają kwiaty, z których przygotowuje się syropy, napoje czy na przykład kwiaty w cieście. Podstawowa zasada zbioru jest jednak niezmienna: najpierw pewnie rozpoznaj roślinę, dopiero potem ją zbieraj i przetwarzaj.

Szybka kontrola w terenie: bez czarny to zdrewniały krzew ze zwisającymi gronami owoców, natomiast bez hebd jest byliną z wzniesionymi owocostanami i zielną łodygą, która jesienią zamiera.

Źródło: Zahrádkár, Gardening Know How, Pestrazahrada.cz